جاستیداد؛ نقشهای برای گذار عادلانه و مبتنی بر حقیقت از جمهوری اسلامی
محمد یراحی
...خوب بودن کافیست
همزمان با روز جهانی حقوق بشر، نهاد «جاستیداد» با انتشار «نقشه دادخواهی» راهنمای گذاری عادلانه و مبتنی بر حقیقت از جمهوری اسلامی برای فردای ایران، ارایه کرده است. این نقشه راه، توسط جمعی از حقوقدانها و کنشگران حقوق بشری تهیه و ثبت شده است.
«جاستیداد» پلتفرم مستقل، تخصصی و آموزشی در حوزه «عدالت انتقالی» است که از سال ۲۰۲۲ فعالیت خود را در فضای مجازی آغاز کرده است. کنشگران، فعالان رسانهای و حقوقدانهای مختلفی از سراسر جهان در این نهاد مشغول به فعالیت حقوق بشری هستند.
در راهنمای منتشرشده توسط این نهاد، یکی از مهمترین نهادهای دوران گذار تشکیل «دیوان کیفری تخصصی برای رسیدگی به جنایتهای بینالمللی در ایران» است که «دیوانی مستقل از ساختار قضایی جمهوری اسلامی، شامل دادسرا و شعب قضایی تخصصی و طراحیشده بر اساس استانداردهای بینالمللی و الگوهای موفق کشورهای دارای تجربه گذار» توصیف شده است.
«شرایط ملتهب کنونی ایران»، «انباشت زخمها و خشمهای فروخورده»، «فضای بیاعتمادی» و «تجربه دههها نقض حقوق بشر و تبعیضهای نهادینه» ضرورت تهیه این نقشه دادخواهی توسط نهاد جاستیداد ارزیابی شده است. همچنین جاستیداد یادآور شده است که «برای کشف و بیان حقیقت، اجرای عدالت قضایی، و پیشگیری از تکرار نقضها در دوران گذار و پساگذار» ارایه تصویری روشن از معیارهای پذیرفتهشده جهانی ضروری است.
نقشه دادخواهی منتشرشده توسط جاستیداد، راهنمای عدالت انتقالی برای ایران است که به سازوکارهای حقوق بشری برای دوران گذار پس از جمهوری اسلامی میپردازد و در توضیح آن آمده است: «این راهنما تلاشی است برای آمادهسازی بستر گفتوگو و هماندیشی درباره فرآیندها و نهادهای ضروری که بتوانند در آینده، مسیر حقیقت و عدالت در ایران را هموار سازند.»
جاستیداد «عدالت انتقالی» را چنین توضیح داده است: «عدالت انتقالی به مجموعهای از فرآیندهای حقیقتیابی، دادرسی کیفری منصفانه، جبران آسیبها، بهخاطرسپاری و بازسازی ساختاری گفته میشود که جوامع پس از دورههای نقض گسترده و نظاممند حقوق بشر و جنایتهای بینالمللی نظیر جنایت علیه بشریت برای گذار به جامعهای دموکراتیک و مبتنی بر حقوق بشر و کرامت انسانی بهکار میگیرند.»
در سالهای گذشته و در پی جنبش «زن، زندگی، آزادی» هیات حقیقتیاب سازمان ملل متحد برای بررسی نقض حقوق بشر در ایران پیرامون خشونت علیه زنان و جنبش ژینا تشکیل شد که حقوقدانهای این هیات با انتشار دو سند طی دو سال، جنایتهای جمهوری اسلامی را بررسی و ثبت کردند. همچنین آنها توانستند در مواردی به «جنایت علیه بشریت» یعنی بالاترین رده جنایت در مکانیزمهای بینالمللی برسند و جمهوری اسلامی را متهم سازند.
«نقشه دادخواهی» نهاد جاستیداد، در توضیح سازوکارهای دوران گذار به نقش هیات حقیقتیابی که بر پایه مشورت عمومی و هماندیشی جمعی طراحی و تشکیل شود، بهعنوان یکی از نخستین نهادهای ضروری دوران گذار اشاره کرده است.
در اصل دادخواهی، پیشبرد عادلانه دوران گذار با توجه به «جبران آسیبها»، «بهخاطر سپاری» و «تضمین تکرار نشدن» مورد تاکید قرار دارند.
روز جهانی حقوق بشر، هر سال ۱۰دسامبر در کشورهای مختلف برگزار میشود، تا بلکه با یادآوری حقوق برابر انسانها، مقابل تکرار جنایت گرفته شود.